Belangrijke Empire pendule “Wagen van Telemachus” toegeschreven aan Jean-André Reiche

De wagen en paarden rusten op een rechthoekige basis waarop aan de voorkant vier figuren zijn gemonteerd. Ze stellen Telemachus, zijn vader Odysseus, Calypso en de nimf Eucharis voor, die aan weerszijden van een boom op een rots zitten en aan beide uiteinden geflankeerd worden door lauwerkransen die door een lintgebonden zwaard gekruist worden. Verder zijn beide uiteinden van de koffer versierd met kransen. Tot slot wordt de kist op elke hoek ondersteund door fasces – bundels aan elkaar vastgebonden houten staven – met bijlkoppen erop.

Deze Empire pendule “Chariot of Telemachus” van museumkwaliteit wordt toegeschreven aan Jean-André Reiche. De originele vuurvergulding is uitstekend bewaard gebleven. Dit specifieke model met Telemachus en Athena komt voor het eerst voor in een tekening, getekend door de bronzier Jean-André Reiche en gedateerd 1807, in de Nationale Bibliotheek in Parijs. Elke Niehüser en anderen merken op dat het model voor deze klokkast hoogstwaarschijnlijk van de hand van de beeldhouwer Jean Baptiste Boyer (1783-1839) was.

Er wordt beweerd dat de twaalf maarschalken van het Franse Rijk een van deze klokken bezaten. Andere bewaard gebleven modellen van dezelfde wagenpendule zijn te vinden in het Malmaison Museum, de Spaanse Koninklijke collectie, de Nederlandse Koninklijke collectie en in het Musée François Duesberg in Bergen in België.

Details van de Empire pendule “Wagen van Telemachus”.

Het uurwerk met ankergang en zijdedraadophanging slaat de uren en halve uren op een bel. Het heeft een wit geëmailleerde wijzerplaat met Romeinse cijfers en blauwstalen Breguet-stijl wijzers voor de uren en minuten. Deze Empire pendule heeft zijn originele vuurvergulding in uitstekende staat. De klok verkeert in een uitzonderlijke en perfect werkende staat. De klok is ook schoongemaakt en onderhouden door een professionele klokkenmaker. De klok wordt compleet geleverd met slinger, sleutel en bel.

Parijs, circa 1805-1810.
Afmetingen: hoogte 46 cm, breedte 50 cm, diepte 13 cm.
Gewicht: 12,3 kg.

Mythologie van Telemachus

De afgebeelde scène komt uit het vijfde boek van de avonturen van Telemachus van de Franse schrijver Fénelon (gepubliceerd in 1699) waarin Telemachus een wagenrace wint dankzij de tussenkomst van Athena. Het illustreert de avonturen van Telemachus, de zoon van Odysseus en zijn mooie vrouw Penelope. Volgens de Odyssee van Homerus werd Telemachus door de goden overgehaald om zijn vader te gaan zoeken nadat deze aan het einde van de Trojaanse oorlogen niet naar huis was teruggekeerd. Omdat Telemachus’ familie hem thuis probeerde te houden, vermomde Athena zich als Telemachus’ oude voogd Mentor. Telemachus wordt hier dus afgebeeld op zijn strijdwagen, met een leeuwenkop als symbool voor standvastigheid en achter hem Athena die haar gebruikelijke gedaante van een helm draagt en een schild en speer vasthoudt.

Telemachus kwam in vele avonturen terecht, maar keerde uiteindelijk naar huis terug nadat hij zijn vader Odysseus had gevonden. Voordat deze met Penelope werd herenigd, hielp Telemachus haar vele vrijers te verijdelen die haar tijdens Odysseus’ afwezigheid hadden achtervolgd. Ook zij had geprobeerd hen af te weren door hen een reeks opdrachten te geven, waarvan er één bestond uit het bespannen van Odysseus’ boog en het schieten van een pijl door de handvatgaten van twaalf bijlen. Dit deel van het verhaal kan verklaren waarom de hoek van de basis van de klok is voorzien van fasces – bundels aan elkaar vastgebonden houten staven die een bijl omsluiten.

Jean-André Reiche (1752-1817)

De klok is een van een aantal ontworpen door Jean-André Reiche (1752-1817), die een van de toonaangevende Parijse bronziers was tijdens de Empire periode. Net als Jean-Simon Deverberie verwierf hij vooral bekendheid met zijn Pendules Au Nègre. Reiche was de zoon van een winkeleigenaar uit Leipzig en werd op 13 augustus 1752 gedoopt in de Sainte-Nicole kerk in Leipzig, waar zijn achternaam werd geregistreerd als Reich. Jean-André veranderde waarschijnlijk zijn naam om aan de Franse gebruiken te voldoen toen hij, net als een aantal Duitse ébénistes, naar Parijs verhuisde waar hij in juni 1785 als stichter-meester werd ontvangen.

Vanuit zijn werkplaats in de rue Notre-Dame-de-Nazareth begon hij zich te specialiseren in de productie van klokkenkasten die vooral floreerden na de afschaffing van de gilden tijdens de Franse Revolutie. Dit betekende dat Reiche nu elk aspect van een klokkast kon maken en een team van arbeiders in dienst had, van modelleurs, gieters en achtervolgers tot marmerbewerkers. Zijn faam groeide onmiddellijk als marchand-fabricant de bronzes en vooral als leverancier aan de keizer. Toen hij op 18 maart 1817 overleed, liet Jean-André Reiche zijn bedrijf na aan zijn zoon Jean Reiche.

Literatuur

• Pierre Kjellberg, “Encyclopédie de la Pendule Française du Moyen Age au XXe Siècle”, 1997, p. 417 #D
• Elke Niehüser, “French Bronze Clocks”, 1997, p. 68-69, p.241 #912
• Tardy, “Les Plus Belles Pendules Françaises”, 1994, p. 279
• Nederlandse Koninklijke collectie, “Koninklijke klokken in Paleis het Loo”, 2003, p. 96-97
• Spaanse koninklijke collectie, “Catálogo de Relojes del Patrimonio Nacional”, 1987
• Elke Niehüser, “La Mesure du Temps dans les collections du Musée de Malmaison”, p. 21
• Musée François Duesberg: “Arts Décoratifs, 1775-1825”, 2004, p. 37